MÔ HÌNH BA YẾU TỐ VỀ CON NGƯỜI

       Có lẽ điều nghịch lý gần gũi và bí ẩn nhất hiện nay là con người vẫn còn rất mơ hồ về bản chất đích thực của chính mình. Đây là một vấn đề có ý nghĩa triết học và có vai trò rất thiết thực đối với xã hội nói chung cũng như mỗi cá nhân nói riêng. Bài viết này sẽ nêu ra một cách tiếp cận đáng chú ý có nguồn gốc từ thời cổ xưa để tìm hiểu cấu trúc tâm linh của con người.     

Nói theo ngôn ngữ hiện đại, các nhà tìm kiếm tâm linh cổ xưa đã đưa ra một mô hình ba yếu tố về con người tổng thể. Theo đó, mỗi người gồm ba yếu tố cấu thành là thân thể, tâm trí và tâm thức.

Thân thể

       Mỗi cá nhân đều dễ dàng nhận biết được thân thể của mình. Đó là phần hữu hình của con người. Nó được hình thành và phát triển chủ yếu dựa trên các điều kiện sinh học của thế giới vật lý (nhìn thấy). Thân thể đảm nhận vai trò “phần cứng” đối với mọi hoạt động sinh tồn của mỗi người từ lúc phôi thai cho đến khi kết thúc cuộc đời. Thân thể con người là hoàn toàn mới cho mỗi lần sinh thành và nó được tạo theo một khuôn dạng nhất định từ gien của bố mẹ. 

      Khi chúng ta tự đồng nhất mình với thân thể thì nó sẽ trở thành “chủ” và thường xuyên đòi hỏi được thoả mãn hàng loạt thứ không thực tế hoặc phi lý. Điều này là một trong những nguyên nhân gốc rễ làm cho con người dễ rơi vào “bể khổ” triền miên từ kiếp này qua kiếp khác.

Tâm trí

Yếu tố này bao gồm các tiến trình tư duy, lưu thông các ý nghĩ, cảm xúc, tưởng tượng, mơ mộng... Tâm trí dựa trên một cơ chế đặc biệt hiện hữu trong con người với các khả năng thu nhận, lưu giữ, biến đổi, tìm kiếm và xử lý thông tin mà kết quả dễ biến thành hành động. Mỗi cá nhân có thể nhận biết được tâm trí mình qua bộ não. Biểu hiện rõ rệt và nổi bật nhất của tâm trí con người là sự phát sinh liên tục luồng ý nghĩ hỗn tạp. Điều đặc biệt đáng chú ý là phần lớn thời gian tâm trí tồn tại trong vô ý thức và nắm giữ vai trò quyết định đối với nhiều hành vi và hoạt động của mỗi người. Khi ai đó trở nên nhận biết luồng ý nghĩ của mình thì sẽ hết sức kinh ngạc và bàng hoàng về những gì mà tâm trí tạo ra đang không ngừng xuất hiện bên trong bản thân mình.

       Theo quan niệm tâm linh, tâm trí của mỗi người là cũ, nó tiếp nối từ những lần sinh thành quá khứ của các thân thể khác. Điều này là một trong những luận điểm tâm linh lý thú và khó hiểu đã và đang gây ra những tranh cãi sâu rộng từ hàng ngàn năm nay. Hai yếu tố thân thể và tâm trí có quan hệ với nhau một cách hoà hợp mà thời điểm khởi đầu diễn ra đúng vào lúc thụ thai. Theo thuyết tâm linh, tâm trí của người bình thường vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển sau cái chết của thân thể. Đối với một số cá nhân có mức phát triển tâm linh cao vượt bậc, tâm trí và thân thể sẽ chấm dứt đồng thời.  

Khi con người tự đồng nhất mình với thân thể cùng tâm trí thì sẽ dẫn đến rất nhiều nỗi khổ và phiền não trong cuộc sống. Người ta thường nói đến ba chất độc chính của tâm trí là tham lam, giận dữ và mê muội (tham, sân, si). Chúng có thể được biến đổi thành những thứ hữu ích cho đời theo công thức: tham lam ® chia sẻ, giận dữ ® từ bi, mê muội ® nhận biết. Làm chủ tâm trí hay siêu việt lên trên nó là một mục tiêu cơ bản của việc rèn luyện tâm linh.

Xét về khía cạnh tâm linh, một trong những điều đặc biệt được chú ý là tâm trí luôn thoát ly khỏi các sự vật đang xảy ra ở đây và bây giờ, tức là nó luôn lan man vào quá khứ hoặc mơ mộng tới tương lai. Ngoài ra, tâm trí luôn thu nhận và phản ánh sự vật với một độ sai lệch đáng kể (tuỳ thuộc tâm trạng chủ quan và trình độ nhận thức của mỗi người) và mang tính nhị nguyên (phân chia mọi sự vật thành 2 mức, ví dụ như đẹp và xấu, cao và thấp, yêu và ghét, sáng và tối, trong và ngoài, nhiều và ít, hay và dở, hơn và kém...). Sản phẩm phát sinh từ thân thể và tâm trí là bản ngã - tổ hợp những điều riêng tư về danh tính, tài sản, ký ức, chuỗi sự kiện, việc xảy ra, ý kiến, dư luận v.v...

Tâm thức

Theo các đại sư, yếu tố tâm thức hay “linh hồn” đóng vai trò bản chất và tồn tại vĩnh hằng đối với mỗi người. Nói cách khác, trong số ba yếu tố được chỉ ra thì tâm thức chính là “chủ”, còn thân thể và tâm trí chỉ là công cụ tạm thời.

Tâm thức được coi là dạng năng lượng tinh tế nhất, sự hiện diện của nó có ý nghĩa ít nhiều như một chất xúc tác cho sự hoạt động của thân thể và tâm trí. Toàn bộ tâm thức tạo thành một đại dương năng lượng thuần khiết với tính phản xạ toàn bộ sự vật. Tâm thức con người chỉ là một phần vô cùng nhỏ của Đại dương tâm thức (đôi khi người ta còn gọi là Thượng Đế, Đạo, Cái đó...). Không thể trực tiếp tìm hiểu tâm thức. Biểu hiện gián tiếp của nó là tương tác với mọi cấu trúc vật chất để tạo ra thuộc tính “nhận biết” ở một mức độ nhất định từ dạng đơn giản như phản ứng, cảm ứng... cho đến dạng phức tạp như ý thức, tình yêu, sáng tạo... Trong một số thuyết tôn giáo, người ta gọi thuộc tính đó là phật tính hoặc thượng đế tính. Đôi khi yếu tố tâm thức còn được gọi là nhân chứng.

Người ta thường đưa ra nhiều hình ảnh biểu dụ để gián tiếp nói về yếu tố tâm thức của mỗi cá nhân. Nó được ví như một tấm gương xoay tròn, sạch bong và không khiếm khuyết bên trong mỗi người với khả năng luôn luôn phản xạ thế giới xung quanh. Nó được sánh với bầu trời trong vắt không một gợn mây bao quát mọi sự vật. Nó được coi như một không gian trống rỗng không gì có thể để lại tỳ vết... Khác với tâm thức, tâm trí con người có một vài thuộc tính giống như cuộn phim với khả năng thu giữ dấu vết của các sự vật xuất hiện qua máy ảnh hay máy ghi hình. Dĩ nhiên, độ trung thực của hình ảnh nhận được phụ thuộc vào chất lượng của máy được sử dụng.

       Khác với tâm trí, tâm thức không phải là một phẩm chất mà là một yếu tố vật chất tinh tế trong vai trò bản chất của con người. Từ đó nảy sinh một hệ quả hiển nhiên và bất ngờ: con người đích thực chính là tâm thức hay “linh hồn”, nó cần phải khôi phục lại vị thế là “chủ” đối với cả thân thể và tâm trí của mình. Những người đã đạt được mục tiêu đó chính là các vị Phật. Họ là những cá nhân đã qua trải nghiệm cần thiết để có thể tuyên bố rằng “Ta là tâm thức” hoặc “Ta là Thượng Đế” tuỳ theo mức độ giác ngộ tâm linh đạt được.

       Vai trò làm chủ của tâm thức thể hiện ở chỗ nó luôn luôn là nhân chứng đối với mọi trạng thái của thân thể và tâm trí. Trong trường hợp đó sự hoạt động của thân thể và tâm trí không còn diễn ra một cách vô ý thức. Hai yếu tố đó trở thành công cụ bị điều khiển bởi một trực giác hoàn hảo. Con người với tâm thức là “chủ” luôn có tâm trí tĩnh lặng và thân thể an bình, nên có thể tiếp nhận mọi sự vật xung quanh như chúng vốn là (loại bỏ sự can thiệp tự động của thân thể và tâm trí).

       Bằng phương pháp thực nghiệm nào có thể kiểm tra được tính đúng đắn của mô hình ba yếu tố về con người? Các đại sư cho rằng, chỉ có con đường rèn luyện tâm linh để mỗi cá nhân tự mình chứng nghiệm. Dường như các loại máy móc tinh vi nhất đều vô dụng trong vấn đề thực nghiệm này. Tất cả các vị Phật từ xưa đến nay đều biết rõ bản chất đích thực của con người là yếu tố tâm thức, nhưng dù họ có nói ra thì hầu như không có ai tin. Mối quan hệ lẫn lộn “chủ”- “tớ” giữa ba yếu tố thân thể, tâm trí và tâm thức là một bi hài kịch tự nhiên vĩ đại nhất mà Tạo hoá đã sinh ra trong Vũ Trụ.

       Vì sao tâm thức “bỏ quên” vai trò làm chủ của mình? Thực nghiệm và lý thuyết cho thấy rằng: điều kiện cần và đủ để yếu tố tâm thức của một cá nhân trở thành “chủ” là người đó không có bản ngã. Nói cách khác, vai trò chủ của tâm thức thể hiện ở một cá nhân khi và chỉ khi người đó là “không ai cả”. Đó chính là luận thuyết nền tảng mà các nhà tìm kiếm tâm linh từ xưa đến nay theo đuổi trên con đường đi tới chứng ngộ (thành Phật). Như vậy, việc phát sinh bản ngã ở con người trong quá trình cuộc sống lâu dài đã làm mất dần vai trò “chủ” của tâm thức và tạo ra vị thế mới cho thân thể cùng tâm trí. Ngược lại, khi có nhu cầu khôi phục lại vai trò “chủ” của yếu tố tâm thức thì các phương sách nhất định sẽ được áp dụng để loại trừ dần bản ngã. Đó là thực chất để rèn luyện tâm linh.

       Liệu con người có thể hoạt động xã hội và sinh sống gia đình một cách bình thường mà không cần đến bản ngã? Câu trả lời là khẳng định. Hoàn cảnh mà con người tạo ra bản ngã và bám giữ vào nó trong cuộc sống cũng giống như hiện tượng con vẹt bị mắc bẫy. Khi con vẹt đậu lên một sợi dây căng giữa hai cọc đỡ thì ngay lập tức nó bị treo ngược do tác động của trọng lực. Con vẹt càng cố gắng thì nó càng bị thuyết phục là chẳng còn cách nào để được tự do. Nếu con vẹt có thể hiểu thì nó không bám giữ dây và ngay lập tức sẽ thoát ra khỏi bẫy.

       Mô hình ba-yếu tố về con người khi được minh chứng một cách rộng rãi thì đó sẽ là một sự kiện có ý nghĩa to lớn cho đời sống con người.

ST (Theo t/c Thế giới Trong ta số 176-177)